De Week van de Mentale Gezondheid liep van 1 t/m 7 juni en eindigde gisteren. Gedurende die week dacht ik na over wat mentale gezondheid precies betekent — en hoe dat verandert afhankelijk van het perspectief. Zijn we mentaal gezond als we voldoen aan de verwachtingen en eisen van de maatschappij? Als we met zo min mogelijk kleerscheuren ons mannetje staan? Of gaat het juist om het accepteren van onze minder sterke kanten en pijnpunten, en te leren daarmee te leven?
Gisteren zag ik in de Stadsschouwburg Amsterdam een toneelvoorstelling van ITA die mentale gezondheid vanuit diverse perspectieven liet zien. Het stuk, De Architect, is een bewerking van Ibsens Bouwmeester Solness. Het draait om een briljante architect — in deze bewerking een vrouw — die er alles aan doet haar positie aan de top te behouden. In een recensie van NRC is te lezen over de keuze van de regisseur Rebecca Frecknall, ze zegt zich vooral te richten op onverwerkte pijn bij het echtpaar: “ik lees [Bouwmeester Solness, het origineel] vooral als een verhaal over rouw die nergens heen kan en zich daarom op destructieve manieren uit.”[1]
In de voorstelling zag ik dat die thematiek breder wordt onderzocht: door de ogen van verschillende personages werden meerdere manieren zichtbaar om met verdriet en pijn om te gaan.
Degene die excellent presteert — misschien zelfs geniaal — en alles geeft voor werk, wordt op een voetstuk geplaatst. Gevoelens leiden af en worden weggedrukt of weggerationaliseerd. Dat ervaren we vaak als ‘krachtig’; we bewonderen het en erkennen dat het veel vraagt, maar ergens weten we ook dat het ongezond kan zijn. Iemand die huilt, geraakt is omdat beloften niet zijn nagekomen, of zich kwetsbaar opstelt, wordt daarentegen snel als ‘zwak’ of ‘instabiel’ bestempeld. Expliciet en impliciet fungeert De Architect als draaideur: het onderwerp mentale gezondheid wordt op tafel gelegd en telkens weer belicht vanuit wisselende posities. De oudere hoofdpersoon, op het voetstuk geplaatst, vindt mentale gezondheid bij haar studenten op zijn zachtst gezegd ingewikkeld, terwijl haar gezin door een onherroepelijke gebeurtenis lijdt. Haar vrouw wil praten, delen en verbinding maken; de hoofdpersoon trekt zich terug en stort zich nog fanatieker op haar werk. Welke van deze mensen is mentaal (on)gezond? Aan welk gedrag plakken we snel een label en waarom?
Het zijn vaak coping mechanismen die zijn ontstaan binnen een specifieke context. Een diagnose is dan niet altijd op zijn plek; zo'n label doet zowel de persoon als de context tekort. Gelukkig wordt er steeds meer onderzoek verricht gedaan naar de impact van gebeurtenissen op individuen en over de uitwerking daarvan op gedrag. Het vraagt moed om je coping mechanismen onder ogen te zien en de pijn of het verdriet daaronder te erkennen. Vaak is het makkelijker om iemand in een hokje te stoppen en een etiketje te plakken — dat geeft schijnbegrip.
Een mens is niet zijn coping mechanisme; het mechanisme is slechts een onderdeel van het geheel. Als je het kunt zien, kun je ermee werken: dan krijg je grip op het mechanisme in plaats van dat het controle over jou heeft. Het helpt mentaal gezond te blijven wanneer we naar onszelf en anderen kijken met een brede blik. Dat vergt maatwerk, tijd, het stellen van goede vragen, luisteren en geen beroep doen op een ‘quick fix’.
De voorstelling hield mij die spiegel voor. Voor mij bevestigde het waarom coaching en hulpverlening vooral over afstemming gaan: wat beweegt je, wat zijn je motieven, wat kun je aan en wat zijn je grenzen — en hoe ga je daar accepterend mee om? Mentaal gezond zijn is een voortdurend zoeken naar balans, in jezelf en in relatie met de buitenwereld. Voor mij is kunst onmisbaar in dat proces: het kan een spiegel zijn waarin je je herkent, een bron van troost, of juist een bliksemschicht die iets doet wankelen. Toneel voelt voor mij als een gesprek tussen jou en het kunstwerk. Misschien kun je jezelf de komende tijd afvragen: wat doet mij goed, wat bevraagt mij — en maak daar bewust tijd voor vrij om mentaal gezond te blijven.
Mentaal gezond blijven vraagt aandacht voor zowel veerkracht als kwetsbaarheid. Veerkracht helpt je terugveren na tegenslag; kwetsbaarheid geeft toegang tot verbinding en herstel. In coaching werk ik met praktische stappen: herkennen welke coping mechanismen je gebruikt, onderzoeken welke behoefte daarachter schuilgaat, en oefenen met alternatieven die beter bij je waarden passen. Kleine, concrete acties — zoals dagelijkse momenten van reflectie, grenzen aangeven of steun zoeken — maken het verschil. Mentaal gezond zijn is geen eindbestemming maar een vaardigheid die je ontwikkelt
[1][1] Shira Keller, ‘Regisseur Frecknall zet Ibsens ‘Bouwmeester Solness’ bevlogen naar haar hand, maar vertilt zich aan een overschot aan thema’s’, NRC, 1 juni 2026.
